శ్రీ రంగరాజ స్తవం: ఉత్తర శతకం

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105

శ్లోకం 1

హర్తుం తమస్సదసతీ చ వివేక్తుమీశో మానం ప్రదీపమివ కారుణికో దదాతి ।తేనావలోక్య కృతినః పరిభుంజతే తం తత్రైవ కేఽపి చపలాశ్శలభీభవంతి ॥

అర్థం

కరుణతో భగవంతుడు మనకు శాస్త్రాలను ఒక దీపంలా ప్రామాణిక జ్ఞానసాధనంగా ఇస్తాడు; అవి చీకటిని పోగొట్టి, సత్యాన్నీ అసత్యాన్నీ వేరు చేసి చూపుతాయి. పుణ్యం చేసినవారు ఈ దీపపు వెలుగులో చూసి ఆయనను అనుభవిస్తారు. కానీ చంచలమైన కొందరు అదే దీపంలో మిడతల్లా పడి తమను తాము నాశనం చేసుకుంటారు.

శ్లోకం 2

యా వేదబాహ్యాః స్మృతయోఽర్హదాదేః వేదేషు యాః కాశ్చ కుదృష్టయస్తాః ।ఆగస్కృతాం రంగనిధే త్వదధ్వన్యంధంకరణ్యః స్మృతవాన్మనుస్తత్ ॥

అర్థం

ఓ శ్రీరంగ నిధీ, వేదానికి బయట ఉన్న జైనుల వంటి బోధలు ఉన్నాయి; వేదం మీదే నిలబడ్డామని చెప్పుకునే తప్పుడు మతాలూ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ నిన్ను చేర్చే మార్గంలో పాపులను గుడ్డివారిగా మాత్రమే చేస్తాయని మనువు చెప్పాడు.

శ్లోకం 3

ప్రత్యక్షప్రమథనపశ్యతోహరత్వాత్నిర్దోషశ్రుతివిమతేశ్చ బాహ్యవర్త్మ ।దుస్తర్కప్రభవతయా చ వక్తృదోషస్పృష్ట్యా చ ప్రజహతి రంగవింద వృద్ధాః ॥

అర్థం

శ్రీరంగంలో కొలువైన స్వామీ, వేదానికి బయట ఉన్న మతాలను పెద్దలు నాలుగు కారణాలతో తిరస్కరిస్తారు. అవి మనం ప్రత్యక్షంగా చూసేదాన్ని కూడా కాదంటాయి, దోషం లేని వేదంతో వాదిస్తాయి, లోపభూయిష్టమైన తర్కం నుండి పుట్టాయి, వాటిని రచించిన మనుషుల దోషాలను మోస్తాయి.

శ్లోకం 4

అవయవితయేదంకుర్వాణైర్బహిష్కరణైర్వపుః నిరవయవకోఽహంకారార్హః పుమాన్కరణాతిగః ।స్ఫురతి హి జనాః ప్రత్యాసత్తేరిమౌ న వివించతే తదధికురుతాం శాస్త్రం రంగేశ తే పరలోకిని ॥

అర్థం

శరీరం అవయవాలతో కూడినది, బాహ్య ఇంద్రియాలకు 'ఇది' అని కనిపిస్తుంది. ఆత్మ అవయవాలు లేనిది, 'నేను' అని తెలియబడుతుంది, ఇంద్రియాలకు అతీతమైనది. ఈ రెండూ చాలా దగ్గరగా ఉండటం వల్ల జనులు వాటిని వేరు చేసి చూడలేరు. శ్రీరంగనాథా, అందుకే పరలోక విషయాలను చెప్పే శాస్త్రాలు ఈ భేదాన్ని బోధించడానికి అవసరమవుతాయి.

శ్లోకం 5

ప్రత్యక్షా శ్రుతిరర్థధీశ్చ న తథా దోషాస్తదర్థః పునః ధర్మాధర్మపరావరేశ్వరముఖః ప్రత్యక్షబాధ్యో న చ ।తచ్చార్వాకమతేఽపి రంగరమణ ప్రత్యక్షవత్సా ప్రమా యోగోన్మీలితధీస్తదర్థమథవా ప్రత్యక్షమీక్షేత సః ॥

అర్థం

శ్రీరంగ ప్రియా, శాస్త్రాన్ని వినడమే ఒక ప్రత్యక్ష అనుభవం; దాని అర్థం గురించిన జ్ఞానం దోషాలు లేనిది. అది బోధించే ధర్మాధర్మాలు, ఊర్ధ్వ అధో లోకాలు, భగవంతుడు మొదలైనవాటిని ఇంద్రియ ప్రత్యక్షం ఖండించలేదు. కాబట్టి లోకాయతుని సొంత ప్రమాణం ప్రకారం కూడా అది ప్రత్యక్షంలాగే ప్రామాణికం; పైగా దృష్టి తెరుచుకున్న యోగి ఆ విషయాలనే నేరుగా చూడగలడు.

శ్లోకం 6

న సదసదుభయం వా నోభయస్మాద్బహిర్వా జగదితి న కిలైకాం కోటిమాటీకతే తత్ ।ఇతి నిరుపధి సర్వంసర్వికాతో నిషేధన్వరద సుగతపాశశ్చోరలావం విలావ్యః ॥

అర్థం

శూన్యవాది అయిన బౌద్ధుడు ప్రపంచం సత్యమూ కాదు, అసత్యమూ కాదు, రెండూ కాదు, రెండింటికీ అతీతమూ కాదు అంటూ, ఏ హద్దూ లేకుండా ప్రతి పక్షాన్నీ నిరాకరిస్తాడు. వరాలిచ్చే వరదుడా, ప్రతి వాదం కింద ఉన్న నేలనే దొంగిలించే ఈ దొంగ నరికివేయబడదగినవాడు.

శ్లోకం 7

ప్రతీతిశ్చేదిష్టా న నిఖిలనిషేధో యది న కో నిషేద్ధాఽతో నేష్టో నిరుపధినిషేధస్సదుపధౌ ।నిషేధేఽన్యత్సిధ్యేత్వరద ఘటభంగే శకలవత్ప్రమాశూన్యే పక్షే శ్రుతిరపి మతేఽస్మిన్విజయతామ్ ॥

అర్థం

జ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తే అన్నీ నిరాకరించబడవు; అంగీకరించకపోతే, దేనినైనా నిరాకరించడానికి ఎవరు మిగులుతారు? కాబట్టి హద్దులు లేని నిరాకరణ నిలవదు. ప్రతి నిరాకరణ ఏదో ఒక సత్యమైన వస్తువును సూచిస్తుంది, పగిలిన కుండ పెంకులను మిగిల్చినట్లు. ప్రామాణిక జ్ఞానమే లేదని ఎవరైనా అంటే, దానిని వ్యతిరేకించేది ఏదీ మిగలదు కాబట్టి వేదం అలాగే నిలుస్తుంది.

శ్లోకం 8

యోగాచారో జగదపలపత్యత్ర సౌత్రాంతికస్తత్ధీవైచిత్ర్యాదనుమితిపదం వక్తి వైభాషికస్తు ।ప్రత్యక్షం తత్క్షణికయతి తే రంగనాథ త్రయోఽపి జ్ఞానాత్మత్వక్షణభిదురతే చక్షతే తాన్క్షిపామః ॥

అర్థం

బౌద్ధులలో యోగాచారుడు బాహ్య ప్రపంచాన్ని నిరాకరిస్తాడు; సౌత్రాంతికుడు మన భావాల వైవిధ్యం నుండి మాత్రమే ప్రపంచాన్ని ఊహించవచ్చని అంటాడు. వైభాషికుడు అది ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుందని ఒప్పుకుంటాడు, కానీ అది ఒక్క క్షణమే ఉంటుందంటాడు. ఓ రంగనాథా, ఈ ముగ్గురూ అంతా కేవలం జ్ఞానమేనని, ప్రతి క్షణం విడిపోతుందని అంటారు, కాబట్టి మేము వారిని పక్కన పెడతాము.

శ్లోకం 9

జగద్భంకురం భంగురా బుద్ధిరాత్మేత్యసద్వేత్త్రభావే తథా వేద్యవిత్త్యోః ।క్షణధ్వంసతశ్చ స్మృతిప్రత్యభిజ్ఞాదరిద్రం జగత్స్యాదిదం రంగచంద్ర ॥

అర్థం

ప్రపంచం క్షణికమైతే, మనస్సు క్షణికమైతే, ఆత్మ కేవలం ఆ గడిచిపోయే మనస్సే అయితే, నిజమైన జ్ఞాత ఎవరూ ఉండరు; తెలియబడేదీ తెలుసుకోవడమూ ఒకటే అయిపోతాయి. అన్నీ క్షణంలో నశిస్తే జ్ఞాపకమూ ఉండదు, గుర్తుపట్టడమూ ఉండదు. శ్రీరంగ చంద్రా, అటువంటి ప్రపంచం శూన్యమే అవుతుంది.

శ్లోకం 10

అహమిదమభివేద్మీత్యాత్మవిత్త్యోర్విభేదే స్ఫురతి యది తదైక్యం బాహ్యమప్యేకమస్తు ।ప్రమితిరపి మృషా స్యాన్మేయమిథ్యాత్వవాదే యది తదపి సహేరందీర్ఘమస్మన్మతాయుః ॥

అర్థం

'నేను దీనిని తెలుసుకుంటున్నాను' అని మనం అన్నప్పుడు, తెలుసుకునే ఆత్మా తెలియబడే వస్తువూ స్పష్టంగా వేరువేరుగా కనిపిస్తాయి. అవి అయినా ఒకటే కాగలిగితే, బాహ్య వస్తువులన్నీ కూడా ఒకటే కావచ్చు. జ్ఞేయ వస్తువులు మిథ్య అయితే, జ్ఞానమూ మిథ్యే అవుతుంది. మా ప్రత్యర్థులు ఇవన్నీ ఒప్పుకోగలిగితే, మా సిద్ధాంతం నిజంగా చిరకాలం వర్ధిల్లుతుంది.

శ్లోకం 11

ఏతద్రామాస్త్రం దలయతు కలిర్బ్రహ్మమీమాంసకాంశ్చ జ్ఞప్తిర్బ్రహ్మైతజ్జ్వలదపి నిజావిద్యయా బంభ్రమీతి ।తస్య భ్రాంతిం తాం శ్లథయతి జితాద్వైతవిద్యస్తు జీవో యద్యద్దృశ్యం తద్వితథమితి యే జ్ఞాపయాంచక్రురజ్ఞాః ॥

అర్థం

బ్రహ్మం కేవలం చైతన్యమని, అది ప్రకాశిస్తూనే తన అజ్ఞానంలో తిరుగుతుందని, అద్వైతాన్ని నేర్చుకున్న ఏదో ఒక జీవుడు ఆ భ్రమను తొలగిస్తాడని చెప్పేవారిని రాముని ఆయుధమైన ఈ కలియుగం నరికివేయుగాక. కనిపించేదంతా అసత్యమని ఈ అవివేకులు బోధిస్తారు.

శ్లోకం 12

అంగీకృత్య తు సప్తభంగికుసృతిం స్యాదస్తినాస్త్యాత్మికాం విశ్వం త్వద్విభవం జగజ్జినమతే నైకాంతమాచక్షతే ।భిన్నాభిన్నమిదం తథా జగదుషే వంధ్యా మమాంబేతివత్నూత్నబ్రహ్మవిదే రహః పరమిదం రంగేంద్ర తే చక్షతామ్ ॥

అర్థం

జైనులు తమ 'సప్తభంగి' (ఉండవచ్చు, ఉండకపోవచ్చు మొదలైనవి) అనే వంకర దారిలో నడుస్తూ, నీ మహిమ అయిన ఈ ప్రపంచం ఎప్పుడూ నిశ్చయంగా ఒకటేదీ కాదని అంటారు. అదే విధంగా, ప్రపంచం బ్రహ్మం కంటే భిన్నమూ అభిన్నమూ అని చెప్పేవారు 'నా తల్లి గొడ్రాలు' అని చెప్పేవారి వంటివారు. శ్రీరంగనాథా, ఈ కొత్త బ్రహ్మవేత్తలు ఈ గొప్ప రహస్యాన్ని తమలోనే ఉంచుకుందురుగాక.

శ్లోకం 13

కణచరచరణాక్షౌ భిక్షమాణౌ కుతర్కైః శ్రుతిశిరసి సుభిక్షం త్వజ్జగత్కారణత్వమ్ ।అణుషు విపరిణామ్య వ్యోమపూర్వం చ కార్యం తవ భవదనపేక్షం రంగభర్తర్బ్రువాతే ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, నీవే జగత్కారణమని ఉపనిషత్తులు స్పష్టంగా బోధిస్తున్నాయి. అయినా కణాదుడూ గౌతముడూ బలహీనమైన తర్కంతో బిచ్చమెత్తుకుంటారు. ఆకాశం మొదలైనవన్నీ పరమాణువుల నుండి పుట్టిస్తారు, నీ సృష్టికి నీ అవసరమే లేదని ప్రకటిస్తారు.

శ్లోకం 14

వేదే కర్త్రాద్యభావాద్బలవతి హి నయైస్త్వన్ముఖే నీయమానే తన్మూలత్వేన మానం తదితరదఖిలం జాయతే రంగధామన్ ।తస్మాత్సాంఖ్యం సయోగం సపశుపతిమతం కుత్రచిత్పంచరాత్రం సర్వత్రైవ ప్రమాణం తదిదమవగతం పంచమాదేవ వేదాత్ ॥

అర్థం

వేదానికి మానవ రచయిత లేకపోవడం వల్ల అది బలమైనది; సరిగ్గా చదివితే అది నిన్నే చేరుస్తుంది. మిగిలిన ప్రతి బోధా వేదం మీద ఆధారపడినంత మేరకే ప్రామాణికం. కాబట్టి సాంఖ్యం, యోగం, పాశుపత మతం కొన్ని భాగాలలో మాత్రమే అంగీకరించబడతాయి; 'ఐదవ వేదం' అయిన మహాభారతం ద్వారా తెలిసిన పాంచరాత్రం మాత్రం ప్రతి భాగంలోనూ ప్రామాణికం.

శ్లోకం 15

సంచష్టే నేశ్వరం త్వాం పురుషపరిషది న్యస్య యద్వాఽఽన్యపర్యాత్సాంఖ్యో యోగీ చ కాక్వా ప్రతిఫలనమివైశ్వర్యమూచే కయాచిత్ ।భిక్షౌ శైవస్సురాజంభవమభిమనుతే రంగరాజాతిరాగాత్త్వాం త్వామేవాభ్యధాస్త్వం నను పరవిభవవ్యూహనాఢ్యంభవిష్ణుమ్ ॥

అర్థం

సాంఖ్యం నిన్ను ఈశ్వరునిగా అంగీకరించక జీవులలో ఒకనిగా లెక్కిస్తుంది. యోగం ఈశ్వరత్వపు ఏదో ఒక ఛాయను మాత్రమే ఒప్పుకుంటుంది. శైవుడు అతిప్రేమతో ఒక బిచ్చగాణ్ణి దేవతల రాజుగా ఊహించుకుంటాడు. కానీ రంగా, నీవు మాత్రం నిన్ను నీవే వర్ణించుకున్నావు: పరరూపం, వ్యూహరూపాలు, అవతారాలతో సంపన్నుడైన విష్ణువుగా.

శ్లోకం 16

ఇతి మోహనవర్త్మనా త్వయాఽపి గ్రథితం బాహ్యమతం తృణాయ మన్యే ।అథ వైదికవర్మవర్మితానాం మనితాహే కుదృశాం కిమీశ వర్త్మ ॥

అర్థం

నీవే స్వయంగా తప్పుదారిలో వ్యాపింపజేసిన వేదబాహ్య మతాలను నేను గడ్డిపోచంత విలువలేనివిగా భావిస్తాను. కానీ స్వామీ, వేదమనే కవచాన్ని ధరించినవారి తప్పుడు వాదాల గురించి నేనేమి చెప్పను?

శ్లోకం 17

సంస్కారం ప్రతిసంచరేషు నిదధత్సర్గేషు తత్స్మారితం రూపం నామ చ తత్తదర్హనివహే వ్యాకృత్య రంగాస్పద ।సుప్తోద్బుద్ధవిరించిపూర్వజనతామధ్యాప్య తత్తద్ధితం శాసన్నస్మృతకర్తృకాన్వహసి యద్వేదాః ప్రమాణం తతః ॥

అర్థం

ప్రతి ప్రళయంలోనూ నీవు వేదాల సంస్కారాలను నీలో దాచుకుంటావు. ప్రతి కొత్త సృష్టిలో వాటిని గుర్తుచేసుకొని, తగిన జీవులన్నిటికీ నామరూపాలు ఇస్తావు, నిద్ర నుండి లేచినట్లు మేల్కొనే బ్రహ్మ మొదలైనవారికి బోధిస్తావు, ప్రతి ఒక్కరికీ మేలైనదాన్ని ఆజ్ఞాపిస్తావు. నీవు వాటిని ఈ విధంగా మోస్తూ ఉండటం వల్ల, వాటికి గుర్తుండే రచయిత ఎవరూ లేకపోవడం వల్ల, వేదాలు ప్రామాణికమైనవి.

శ్లోకం 18

శీక్షాయాం వర్ణశిక్షా పదసమధిగమో వ్యాక్రియానిర్వచోభ్యాం ఛందశ్ఛందశ్చితౌ స్యాద్గమయతి సమయం జ్యౌతిషం రంగనాథ ।కల్పేఽనుష్ఠానముక్తం హ్యుచితగమితయోర్న్యాయమీమాంసయోస్స్యాతర్థవ్యక్తిః పురాణస్మృతిషు తదనుగాస్త్వాం విచిన్వంతి వేదాః ॥

అర్థం

ఓ రంగనాథా, శిక్ష ఉచ్చారణను నేర్పుతుంది; వ్యాకరణమూ నిరుక్తమూ పదాలను ఇస్తాయి; ఛందస్సు ఛందస్సులను ఇస్తుంది; జ్యోతిషం కాలాలను నిర్ణయిస్తుంది. కల్పసూత్రాలు కర్మలను బోధిస్తాయి; న్యాయమూ మీమాంసా అర్థానికి సరైన తర్కాన్ని ఇస్తాయి; పురాణాలూ స్మృతులూ అర్థాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి. వీటన్నిటి సహాయంతో వేదాలు నిన్నే వెదుకుతాయి.

శ్లోకం 19

ఆదౌ వేదాః ప్రమాణం స్మృతిరుపకురుతే సేతిహాసైః పురాణైః న్యాయైస్సార్ధం త్వదర్చావిధిముపరి పరిక్షీయతే పూర్వభాగః ।ఊర్ధ్వో భాగస్త్వదీహాగుణవిభవ పరిజ్ఞాపనైస్త్వత్పదాప్తౌ వేద్యో వేదైశ్చ సర్వైరహమితి భగవన్స్వేన చ వ్యాచకర్థ ॥

అర్థం

ప్రమాణంగా వేదాలు మొదట వస్తాయి; ఇతిహాసాలూ పురాణాలూ తర్కమూ కలిసిన స్మృతులు వాటికి సహాయం చేస్తాయి. వేదపు పూర్వభాగం నిన్ను ఆరాధించే కర్మలను బోధిస్తుంది. ఉత్తరభాగం నీ సంకల్పాన్నీ, గుణాలనూ, మహిమనూ బోధిస్తుంది, తద్వారా నీ పాదాలను చేరవచ్చు. స్వామీ, 'అన్ని వేదాల ద్వారా తెలియదగినవాడిని నేనే' అని నీవే ప్రకటించావు.

శ్లోకం 20

క్రియా తచ్ఛక్తిర్వా కిమపి తదపూర్వం పితృసురప్రసాదో వా కర్తుః ఫలద ఇతి రంగేశ కుదృశః ।త్వదర్చేష్టాపూర్తే ఫలమపి భవత్ప్రీతిజమితి త్రయీవృద్ధాస్తత్తద్విధిరపి భవత్ప్రేరణమితి ॥

అర్థం

తప్పుడు వాదాలు కలవారు కర్మఫలం ఆ కర్మ నుండే, దాని గుప్త శక్తి నుండే, ఏదో అదృశ్య శక్తి నుండే, లేదా పితృదేవతల ప్రీతి నుండే వస్తుందని అంటారు. శ్రీరంగనాథా, వేదాలలో పండిపోయిన పెద్దలు యజ్ఞాల, సత్కర్మల ఫలం నీ ప్రీతి నుండే వస్తుందని, వాటిని చేయమనే ఆజ్ఞ కూడా నీ నుండే వస్తుందని చెబుతారు.

శ్లోకం 21

ఆజ్ఞా తే సనిమిత్తనిత్యవిధయః స్వర్గాదికామ్యద్విధిః సోఽనుజ్ఞా శఠచిత్తశాస్త్రవశతోపాయోఽభిచారశ్రుతిః ।సర్వీయస్య సమస్తశాసితురహో శ్రీరంగసర్వస్వ తే రక్షాకూతనివేదినీ శ్రుతిరసౌ త్వన్నిత్యశాస్తిస్తతః ॥

అర్థం

నిత్య నైమిత్తిక కర్మలు నీ ఆజ్ఞలు. స్వర్గం మొదలైన కోరికల కోసం చేసే కర్మలు నీవు అనుమతించేవి మాత్రమే. శత్రువులను బాధించే మంత్రాలు వంకర బుద్ధుల కోసం నీవు ఇచ్చే సడలింపు. సమస్తానికీ ప్రభువా, అందరినీ ఏలేవాడా, ఈ శాస్త్రం నీ రక్షించే కోరికను చూపుతుంది, అందుకే అది నీ శాశ్వత ఆజ్ఞ.

శ్లోకం 22

అత్రాస్తే నిధిరితివత్పుమర్థభూతే సిద్ధార్థా అపి గుణరూపవృత్తవాదాః ।రంగేశ త్వయి సకలాస్సమన్వయంతే నోపాసాఫలవిధిభిర్విశేష ఏషామ్ ॥

అర్థం

'ఇక్కడ నిధి ఉంది' అనే మాటలు ఉపయోగకరమైనదాన్ని సూచించడం వల్ల అర్థవంతమైనట్లే, నీ గుణాలు, రూపం, లీలల గురించిన వేదవాక్యాలు ఏ ఆజ్ఞా ఇవ్వకపోయినా అర్థవంతమైనవే. శ్రీరంగనాథా, అవన్నీ నిన్నే చేరుస్తాయి. అవి ఉపాసన, దాని ఫలాల గురించిన ఆజ్ఞలతో కలిసి ఉన్నాయా లేదా అన్నది ముఖ్యం కాదు.

శ్లోకం 23

దేహో దేహిని కారణే వికృతయో జాతిర్గుణాః కర్మ చ ద్రవ్యే నిష్ఠితరూపబుద్ధివచనాస్తాత్స్థ్యాత్తథేదం జగత్ ।విశ్వం త్వయ్యభిమన్యసే జగదిషే తేనాద్వితీయస్తతః మాయోపాధివికారసంకరకథా కా నామ రంగేశ్వర ॥

అర్థం

శరీరం దాని ఆత్మకు చెందినది, కార్యాలు వాటి కారణానికి చెందినవి, జాతి గుణ క్రియలు ఒక ద్రవ్యానికి చెందినవి; కాబట్టి వాటి గురించిన మన భావాలూ మాటలూ చివరకు అవి దేనికి చెందినవో దానిపైనే నిలుస్తాయి. అదే విధంగా ఈ ప్రపంచమంతా నీలో నిలిచి ఉంది, నీవు దానిని నీ సొంతంగా ఏలుతావు. అందుకే నీవు 'అద్వితీయుడవు'. శ్రీరంగనాథా, మాయ, ఉపాధులు, కలగాపులగమైన మార్పుల కథలు ఎందుకు?

శ్లోకం 24

స్థిత్యుత్పత్తిప్రవృత్తిగ్రసననియమనవ్యాపనైరాత్మనస్తే శేషోఽశేషః ప్రపంచో వపురితి భవతస్తస్య చాభేదవాదాః ।సర్వం ఖల్వైతదాత్మ్యం సకలమిదమహం తత్త్వమస్యేవమాద్యాః వ్యాఖ్యాతా రంగధామప్రవణ విజయిభిర్వైదికైస్సార్వభౌమైః ॥

అర్థం

నీవు అన్నిటినీ ధరిస్తావు, సృష్టిస్తావు, నడిపిస్తావు, ఉపసంహరిస్తావు, నియమిస్తావు, వ్యాపిస్తావు; కాబట్టి ప్రపంచమంతా నీ శరీరం, పూర్తిగా నీకే సేవ చేస్తుంది. అందుకే గొప్ప వేదాచార్యులు 'ఇదంతా బ్రహ్మమే', 'ఇదంతా ఆయనను ఆత్మగా కలిగి ఉంది', 'నేనే ఇదంతా', 'అది నీవే' వంటి ఐక్య వాక్యాలను వివరించారు. శ్రీరంగాన్ని ప్రేమించే స్వామీ, వారు వాటిని ఈ విధంగానే వివరించారు.

శ్లోకం 25

సరాజకమరాజకం పునరనేకరాజం తథా యథాభిమతరాజకం జగదిదం జజల్పుర్జడాః ।జగావవశచిత్రతాతరతమత్వతర్కాంగికా శ్రుతిశ్చిదచితీ త్వయా వరద నిత్యరాజన్వతీ ॥

అర్థం

ఈ ప్రపంచానికి పాలకుడు ఉన్నాడని, లేడని, అనేకులు ఉన్నారని, ఎవరికి నచ్చిన పాలకుడు వారికి ఉంటాడని మూర్ఖులు అన్నారు. వరదుడా, ప్రపంచపు వైవిధ్యమూ దాని ఎక్కువ తక్కువల స్థాయిలూ అది స్వయంగా పాలించుకునేది కాదని చూపుతాయని, చేతనాచేతనాలకు ఎల్లప్పుడూ నీవే మంచి రాజువని శాస్త్రం గానం చేస్తుంది.

శ్లోకం 26

బ్రహ్మాద్యాస్సృజ్యవర్గే భ్రుకుటిభటతయోద్ఘాటితా నావతారప్రస్తావే తేన న త్వం న చ తవ సదృశా విశ్వమేకాతపత్రమ్ ।లక్ష్మీనేత్రా త్వయేతి శ్రుతిమునివచనైస్త్వత్పరైరర్పయామః శ్రీరంగాంభోధిచంద్రోదయ జలముచితం వాదికౌతస్కుతేభ్యః ॥

అర్థం

బ్రహ్మ మొదలైనవారు సృష్టించబడిన జీవులలో లెక్కించబడతారు; నీ కనుబొమ్మల సైనికులుగా వారు తమ పదవులకు ఎదిగారు. వారిని నీ అవతారాలలో పేర్కొనలేదు. కాబట్టి వారూ, వారి వంటి మరెవరూ నీవు కారు; ప్రపంచం శ్రీ మహాలక్ష్మితో కూడిన నీ ఒక్క గొడుగు కిందే ఉంది. శ్రీరంగ సముద్రంలో ఉదయించిన చంద్రుడా, నిన్నే సూచించే శాస్త్రాల, ఋషుల వాక్యాలతో, ఎక్కడి నుండో వచ్చిన వాదులకు మేము తగిన వీడ్కోలు చెబుతున్నాము.

శ్లోకం 27

దోషోపధావధిసమాతిశయానసంఖ్యా నిర్లేపమంగలగుణౌఘదుఘాష్షడేతాః ।జ్ఞానైశ్వరీశకనవీర్యబలార్చిషస్త్వాం రంగేశ భాస ఇవ రత్నమనర్ఘయంతి ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం, శక్తి, వీర్యం (మార్పులేని బలం), బలం (అన్నిటినీ మోసే శక్తి), తేజస్సు అనే ఆరు గుణాలు నిన్ను అలంకరిస్తాయి. ఏ దోషమూ ఏ హద్దూ వాటిని తాకవు; వాటికి సమానమైనది గానీ మించినది గానీ లేదు; అవి శుభగుణాల ప్రవాహాన్ని కురిపిస్తాయి. కిరణాలు రత్నాన్ని అమూల్యం చేసినట్లు, అవి నిన్ను అమూల్యుని చేస్తాయి.

శ్లోకం 28

యుగపదనిశమక్షైః స్వైః స్వతో వాఽఽక్షకార్యే నియమమనియమం వా ప్రాప్య రంగాధిరాజ ।కరతలవదశేషం పశ్యసి స్వప్రకాశం తదవరణమమోఘం జ్ఞానమామ్నాసిషుస్తే ॥

అర్థం

శ్రీరంగ రాజా, నీవు అన్నిటినీ ఒకేసారి, అన్ని కాలాలలోనూ చూస్తావు; ఇంద్రియాల ద్వారా గానీ నేరుగా నీవే గానీ, ఏ నిర్దిష్ట నియమంతో గానీ లేకుండా గానీ. అరచేతిలో ఉన్న వస్తువులా అంతా స్పష్టంగా చూస్తావు. వేదాలు నీ జ్ఞానాన్ని స్వయంప్రకాశమైనదిగా, అడ్డులేనిదిగా, ఎన్నడూ విఫలం కానిదిగా పిలుస్తాయి.

శ్లోకం 29

నయనశ్రవణో దృశా శృణోష్యథ తే రంగపతే మహేశితుః ।కరణైరపి కామకారిణః ఘటతే సర్వపథీనమీక్షణమ్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, పరమేశ్వరా, నీ కళ్ళే చెవులుగా పనిచేయగలవు, కాబట్టి నీవు చూపుతోనే వింటావు. నీ ఇంద్రియాలను నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు ఉపయోగిస్తావు కాబట్టి, నీ దృష్టి అన్ని దిక్కులకూ చేరడం సహజమే.

శ్లోకం 30

సార్వజ్ఞ్యేనాజ్ఞమూలం జగదభిదధతో వారితాస్సాక్షిమాత్రాత్సాంఖ్యోక్తాత్కారణం త్వాం పరయతి భగవన్నైశ్వరీ రంగశాయిన్ ।అప్రేర్యోఽన్యైః స్వతంత్రోఽప్రతిహతి సదసత్కర్మచైత్ర్యా విచిత్రం యత్రేచ్ఛాలేశతస్త్వం యుగపదగణయన్విశ్వమావిశ్చకర్థ ॥

అర్థం

నీవు సర్వజ్ఞుడవు కాబట్టి, ప్రపంచం జడకారణం నుండి వస్తుందని చెప్పేవారూ, ఈశ్వరుడు కేవలం సాక్షి అనే సాంఖ్య వాదమూ ఖండించబడతాయి. శ్రీరంగంలో పవళించే స్వామీ, నీ ఐశ్వర్యం నీవే నిజమైన కారణమని చూపుతుంది. నిన్నెవరూ నడిపించరు, నీవు స్వతంత్రుడవు, నిన్నేదీ అడ్డుకోదు. జీవుల పుణ్యపాప కర్మల వల్ల వైవిధ్యంతో కూడిన ఈ ప్రపంచాన్ని, నీ సంకల్పపు ఒక్క స్పర్శతో, ఒకేసారి, ఏ శ్రమా లేకుండా బయటకు తెచ్చావు.

శ్లోకం 31

కార్యేఽనంతే స్వతనుముఖతస్త్వాముపాదానమాహుః సా తే శక్తిస్సుకరమితరచ్చేతి వేలాం విలంఘ్య ।ఇచ్ఛా యావద్విహరతి సదా రంగరాజానపేక్షా సైవైశానాదతిశయకరీ సోర్ణనాభౌ విభావ్యా ॥

అర్థం

అంతులేని ఈ విశ్వం నీ శరీరం నుండే బయటకు వస్తుంది కాబట్టి జ్ఞానులు నిన్ను దానికి ఉపాదాన కారణమని అంటారు; అదే నీ శక్తి. అది అన్ని హద్దులనూ దాటుతుంది, కాబట్టి నీకు ఏదీ కష్టం కాదు; నీ సంకల్పం మరేదీ అవసరం లేకుండా స్వేచ్ఛగా క్రీడిస్తుంది. శ్రీరంగ రాజా, నిన్ను సర్వోన్నతుని చేసే ఈ శక్తిని, తనలో నుండే గూడు అల్లుకునే సాలెపురుగు ద్వారా ఊహించుకోవచ్చు.

శ్లోకం 32

స్వమహిమస్థితిరీశ భృశక్రియోఽప్యకలితశ్రమ ఏవ బిభర్షి యత్ ।వపురివ స్వమశేషమిదం బలం తవ పరాశ్రితకారణవారణమ్ ॥

అర్థం

స్వామీ, నీవు నీ సొంత మహిమలో నిలిచి ఉన్నావు. విశ్రాంతి లేకుండా పనిచేసినా నీకు ఎన్నడూ అలసట కలగదు; ఈ విశ్వమంతటినీ నీ సొంత శరీరంలా సులభంగా మోస్తావు. ఇతరులపై ఆధారపడవలసిన అవసరాన్నే తొలగించే నీ బలం ఇదే.

శ్లోకం 33

మృగనాభిగంధ ఇవ యత్సకలార్థాన్నిజసన్నిధేరవికృతో వికృణోషి ।ప్రియరంగ వీర్యమితి తత్తు వదంతే సవికారకారణమితో వినివార్యమ్ ॥

అర్థం

తానుగా ఉంటూనే దగ్గర ఉన్నవాటన్నిటినీ సువాసనతో నింపే కస్తూరిలా, నీవు కేవలం సమీపంలో ఉండటంతోనే అన్నిటినీ మారుస్తావు, అయినా నీవు మారవు. శ్రీరంగ ప్రియా, దీనిని నీ వీర్యం అంటారు; ఈ ప్రక్రియలో నీవు మారని కారణమని ఇది చూపుతుంది.

శ్లోకం 34

సహకార్యపేక్షమపి హాతుమిహ తదనపేక్షకర్తృతా ।రంగధన జయతి తేజ ఇతి ప్రణతార్తిజిత్ప్రతిభటాభిభావుకమ్ ॥

అర్థం

సహకార కారణాలు ఉన్నప్పుడు కూడా నీవు అవి లేకుండానే చేయగలవు. మరేదీ అవసరం లేకుండా నీవు పనిచేస్తావు. శ్రీరంగ నిధీ, ఇదే నీ తేజస్సు, నీ ప్రకాశం. నీకు నమస్కరించేవారి బాధలను అది జయిస్తుంది, నిన్ను ఎదిరించేవారిని అణచివేస్తుంది.

శ్లోకం 35

మర్త్యౌత్థాయం విరించావధికముపరి చోత్ప్రేక్ష్య మీమాంసమానా రంగేంద్రానందవల్లీ తవ గుణనివహం యౌవనానందపూర్వమ్ ।న స్వార్థం స్ప్రష్టుమీష్టే స్ఖలతి పథి పరం మూకలాయం నిలిల్యే హంతైవం త్వద్గుణానాం అవధిగణనయోః కా కథా చిత్తవాచోః ॥

అర్థం

ఉపనిషత్తులోని ఆనందవల్లి, యౌవనంలో ఉన్న ఆరోగ్యవంతుడైన ఒక మనిషి ఆనందం నుండి మొదలుపెట్టి, అంచెలంచెలుగా బ్రహ్మను దాటి పైకి వెళ్తూ, నీ ఆనందాన్నీ గుణాలనూ కొలవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. కానీ అది తన లక్ష్యాన్ని చేరలేదు; దారిలో తడబడి మౌనం వహిస్తుంది. శ్రీరంగనాథా, వేదమే విఫలమైతే, మనసూ మాటా నీ గుణాలను ఎలా లెక్కించగలవు, వాటికి హద్దు ఎలా పెట్టగలవు?

శ్లోకం 36

న్యధాయిషత యే గుణా నిధినిధాయమారణ్యకేష్వమీ మ్రదిమచాతురీప్రణతచాపలక్షాంతయః ।దయావిజయసౌందరీప్రభృతయోఽపి రత్నౌఘవత్జగద్వ్యవహృతిక్షమా వరద రంగరత్నాపణే ॥

అర్థం

అడవిలో పాతిపెట్టిన నిధిలా ఉపనిషత్తులు దాచిపెట్టిన సౌశీల్యం, నైపుణ్యం, ఆశ్రితవాత్సల్యం, సహనం, దయ, విజయం, సౌందర్యం వంటి గుణాలు శ్రీరంగమనే రత్నాల అంగడిలో పరచబడి ఉన్నాయి. వరదుడా, అక్కడ అమ్మకానికి పెట్టిన రత్నాల రాశుల్లా అవి అందరికీ అందుబాటులో ఉన్నాయి.

శ్లోకం 37

యమాశ్రిత్యైవాత్మంభరయ ఇవ తే సద్గుణగణాః ప్రథంతే సోఽనంతస్వవశఘనశాంతోదితదశః ।త్వమేవ త్వాం వేత్థ స్తిమితవితరంగం వరద భోః స్వసంవేద్యస్వాత్మద్వయసబహులానందభరితమ్ ॥

అర్థం

నీ సద్గుణాలు నీపై ఆధారపడి ఉండటం వల్ల ప్రకాశిస్తాయి, నిన్ను ఆశ్రయించి తమను తాము పోషించుకుంటున్నట్లు. నీవు అనంతుడవు, స్వతంత్రుడవు, పరిపూర్ణుడవు, సంపూర్ణ ప్రశాంతతలో ఉన్నవాడవు. వరదుడా, అలలు లేని నిశ్చల సముద్రంలా, నీకు మాత్రమే తెలిసే, తెలియబడటం వల్ల రెట్టింపయ్యే ఆనందంతో నిండి, నిన్ను నీవే ఎరుగుదువు.

శ్లోకం 38

ఆఘ్రాయేశ్వరగంధమీశసదృశంమన్యాస్తవేంద్రాదయో ముహ్యంతి త్వమనావిలో నిరవధేర్భూమ్నః కణేహత్య యత్ ।చిత్రీయేమహి నాత్ర రంగరసిక త్వం త్వన్మహిమ్నః పరః వైపుల్యాన్మహితః స్వభావ ఇతి వా కిన్నామ సాత్మ్యం న తే ॥

అర్థం

ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు ఐశ్వర్యపు చిన్న వాసన మాత్రమే పొంది, తాము నీకు సమానులమని భావించి తలలు తిప్పుకుంటారు. నీకు అపారమైన మహిమ ఉన్నా, గర్వం అంటక ప్రశాంతంగా ఉంటావు. శ్రీరంగ ప్రియా, ఇది మాకు ఆశ్చర్యం కలిగించదు, ఎందుకంటే నీవు నీ సొంత మహిమకు కూడా అతీతుడవు, మహిమ నీ స్వభావమే. నీకు తగనిది ఏముంది?

శ్లోకం 39

షాడ్గుణ్యాద్వాసుదేవః పర ఇతి స భవాన్ముక్తభోగ్యో బలాఢ్యాత్బోధాత్సంకర్షణస్త్వం హరతి వితనుషే శాస్త్రమైశ్వర్యవీర్యాత్ ।ప్రద్యుమ్నస్సర్గధర్మౌ నయసి చ భగవన్శక్తితేజోఽనిరుద్ధః బిభ్రాణః పాసి తత్త్వం గమయసి చ తథా వ్యూహ్య రంగాధిరాజ ॥

అర్థం

ఆరు గుణాలతో కూడిన వాసుదేవునిగా నీవు ముక్తులు అనుభవించే పరమాత్మవు. జ్ఞానబలాలతో సంకర్షణునిగా ప్రపంచాన్ని ఉపసంహరిస్తావు, శాస్త్రాలను బోధిస్తావు. ఐశ్వర్యవీర్యాలతో ప్రద్యుమ్నునిగా సృష్టినీ ధర్మాన్నీ నెలకొల్పుతావు. శక్తితేజస్సులతో అనిరుద్ధునిగా రక్షిస్తావు, సత్యాన్ని బోధిస్తావు. ఈ విధంగా, శ్రీరంగ రాజా, నిన్ను నీవు వ్యూహ రూపాలుగా విభజించుకుంటావు.

శ్లోకం 40

జాగ్రత్స్వప్నాత్యలసతురీయప్రాయధ్యాతృక్రమవదుపాస్యః ।స్వామింస్తత్తత్సహపరిబర్హః చాతుర్వ్యూహం వహసి చతుర్ధా ॥

అర్థం

స్వామీ, జాగ్రత్, స్వప్నం, సుషుప్తి, తురీయం వంటి స్థితులలో ధ్యానించేవారికి అనుగుణంగా, నీవు నాలుగు వ్యూహ రూపాలలో ఒక్కొక్కదాన్నీ వాటి పరివారంతో నాలుగు విధాలుగా ధరిస్తావు. ఈ విధంగా ప్రతి రకమైన ధ్యానకర్తకూ సరిపడే విధంగా నీవు ఆరాధించబడతావు.

శ్లోకం 41

అచిదవిశేషితాన్ప్రలయసీమని సంసరతః కరణకఌఏబరైర్ఘటయితుం దయమానమనాః ।వరద నిజేచ్ఛయైవ పరవానకరోః ప్రకృతిం మహదభిమానభూతకరణావలికోరకిణీమ్ ॥

అర్థం

ప్రళయాంతంలో జీవులు ప్రకృతితో కలిసిపోయి వేరు చేయలేని స్థితిలో ఉంటారు. కరుణతో ప్రేరేపితుడవై, వారికి ఇంద్రియాలనూ శరీరాలనూ ఇవ్వాలని కోరుకొని, వరదుడా, నీ సంకల్పంతో మూలప్రకృతిని నీకు సేవ చేసేలా చేశావు. అది మొగ్గ విచ్చుకున్నట్లు మహత్తత్త్వంగా, అహంకారంగా, భూతాలుగా, ఇంద్రియాలుగా వికసించింది.

శ్లోకం 42

నిమ్నోన్నతం చ కరుణం చ జగద్విచిత్రం కర్మ వ్యపేక్ష్య సృజతస్తవ రంగశేషిన్ ।వైషమ్యనిర్ఘృణతయోర్న ఖలు ప్రసక్తిః తద్బ్రహ్మసూత్రసచివాః శ్రుతయో గృణంతి ॥

అర్థం

ప్రతి జీవుని కర్మ ప్రకారం నీవు సృష్టిస్తావు కాబట్టి ప్రపంచం ఎక్కువ తక్కువలతో, దుఃఖంతో వైవిధ్యంగా ఉంది. శ్రీరంగనాథా, అందుకే నీపై పక్షపాతం గానీ క్రూరత్వం గానీ ఆరోపించలేము. బ్రహ్మసూత్రాల మద్దతుతో ఉపనిషత్తులు ఇదే చెబుతాయి.

శ్లోకం 43

స్వాధీనే సహకారికారణగణే కర్తుశ్శరీరేఽథవా భోక్తుః స్వానువిధాపరాధవిధయోః రాజ్ఞో యథా శాసితుః ।దాతుర్వాఽర్థిజనే కటాక్షణమివ శ్రీరంగసర్వస్వ తే స్రష్టుస్సృజ్యదశావ్యపేక్షణమపి స్వాతంత్ర్యమేవావహేత్ ॥

అర్థం

తన సొంత పనిముట్లతో పనిచేసే కార్మికుడు, తన సొంత శరీరంతో ఉన్న ఆత్మ, విధేయతకు బహుమానమిచ్చి అపరాధాలకు శిక్షించే రాజు, అడిగేవారిని చూసి ఇచ్చే దాత, వీరంతా విషయాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నా స్వతంత్రులుగానే ఉంటారు. శ్రీరంగాన్నే తన సర్వస్వంగా భావించే స్వామీ, అదే విధంగా నీవు సృష్టించే జీవుల స్థితిని గమనించడం నీ స్వాతంత్ర్యాన్నే చూపుతుంది.

శ్లోకం 44

ప్రలయసమయసుప్తం స్వం శరీరైకదేశం వరద చిదచిదాఖ్యం స్వేచ్ఛయా విస్తృణానః ।ఖచితమివ కలాపం చిత్రమాతత్య ధూన్వననుశిఖిని శిఖీవ క్రీడసి శ్రీసమక్షమ్ ॥

అర్థం

ప్రళయంలో చేతనాచేతనాలు నీ శరీరంలోని ఒక మూలలో నిద్రిస్తూ ఉంటాయి. వరదుడా, నీ సంకల్పంతో నీవు వాటిని మళ్ళీ విస్తరింపజేసి, శ్రీ మహాలక్ష్మి ఎదుట క్రీడిస్తావు, తన జతకత్తె ముందు రత్నాల పింఛాన్ని విప్పి ఆడించే నెమలిలా.

శ్లోకం 45

భూయో భూయస్త్వయి హితపరేఽప్యుత్పథానాత్మనీనస్రోతోమగ్నానపి పథి నయంస్త్వం దురాశావశేన ।రుగ్ణే తోకే స్వ ఇవ జననీ తత్కషాయం పిబంతీ తత్తద్వర్ణాశ్రమవిధివశః క్లిశ్యసే రంగరాజ ॥

అర్థం

నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మేలునే కోరుకుంటావు, అయినా మేము నీ నుండి దూరం చేసి మా ఆత్మకే హాని చేసే ప్రవాహాలలో మునిగిపోతూనే ఉంటాము. మేము వెనుదిరుగుతామనే ఆశతో నీవు ఇంకా మమ్మల్ని సరైన దారిలో నడిపిస్తావు. జబ్బుపడిన బిడ్డ కోసం తానే చేదు మందు తాగే తల్లిలా, శ్రీరంగ రాజా, ప్రతి వర్ణానికీ ఆశ్రమానికీ నియమాలను ఇస్తూ నీవు కష్టాన్ని భరిస్తావు.

శ్లోకం 46

సార్వ త్వత్కం సకలచరితం రంగధామందురాశా పాశేభ్యస్స్యాన్న యది జగతాం జాతు మూర్ఖోత్తరాణామ్ ।నిస్తంద్రాలోస్తవ నియమతో నర్తులింగప్రవాహా సర్గస్థేమప్రభృతిషు సదాజాగరా జాఘటీతి ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, అతి మూర్ఖులకు కూడా సహాయపడాలనే ఆశతో నీవు ప్రపంచమంతటి కోసం పనిచేస్తావు. అలా కాకపోతే, అలసట ఎరుగని నీవు ఋతువులనూ, వాటి సూచనలనూ, సృష్టి స్థితుల ప్రవాహాన్నీ ఎల్లప్పుడూ ఇంత నమ్మకంగా ఎలా నడిపిస్తావు?

శ్లోకం 47

సుహృదివ నిగలాద్యైరున్మదిష్ణుం నృశంసం త్వమపి నిరయపూర్వైర్దండయన్రంగనేతః ।తదితరమపి బాధాత్త్రాయసే భోగమోక్షప్రదిరపి తవ దండాపూపికాతస్సుహృత్త్వమ్ ॥

అర్థం

పిచ్చివాణ్ణి సంకెళ్ళతో కట్టే మిత్రునిలా, శ్రీరంగనాథా, నీవు క్రూరులను నరకం మొదలైన శిక్షలతో దండిస్తావు, ఇతరులను హాని నుండి కాపాడుతావు. అప్పాన్ని కాపాడే కర్ర అప్పం యజమానిని కూడా కాపాడినట్లు, నీ శిక్ష నీవు అందరికీ మిత్రుడవని, భోగమోక్షాలు రెండింటినీ ఇచ్చేవాడవని చూపుతుంది.

శ్లోకం 48

ధృతినియమనరక్షావీక్షణైశ్శాస్త్రదానప్రభృతిభిరచికిత్స్యాన్ప్రాణినః ప్రేక్ష్య భూయః ।సురమనుజతిరశ్చాం సర్వథా తుల్యధర్మా త్వమవతరసి దేవోఽజోఽపి సన్నవ్యయాత్మా ॥

అర్థం

నీవు జీవులను ధరిస్తావు, నియమిస్తావు, రక్షిస్తావు, కనిపెట్టుకొని ఉంటావు, వారికి శాస్త్రాలను ఇస్తావు, అయినా చాలామంది బాగుపడరు. ఇది చూసి, మార్పు లేని స్వభావం గల జన్మలేని ప్రభువువైనా, నీవు దేవునిగా, మనిషిగా, జంతువుగా మళ్ళీ మళ్ళీ దిగివచ్చి, ప్రతి ఒక్కరి స్వభావాన్నే ధరిస్తావు.

శ్లోకం 49

అనుజనురనురూపరూపచేష్టా న యది సమాగమమిందిరాఽకరిష్యత్ ।అసరసమథవాఽప్రియంభవిష్ణు ధ్రువమకరిష్యత రంగరాజనర్మ ॥

అర్థం

ప్రతి జన్మలోనూ శ్రీ మహాలక్ష్మి నీకు తగిన జతగా, నీకు తగిన రూపంతో, నడవడితో జన్మించింది. ఆమె నీతో కలవకపోయి ఉంటే, శ్రీరంగ రాజా, నీ అవతార లీలలు నిశ్చయంగా రుచిలేనివిగా, లేదా అసహ్యమైనవిగా కూడా ఉండేవి.

శ్లోకం 50

గరీయస్త్వం పరిజానంతి ధీరాః పరం భావం మనుజత్వాదిభూష్ణుమ్ ।అజానంతస్త్వవజానంతి మూఢాః జనిఘ్నం తే భగవంజన్మ కర్మ ॥

అర్థం

మానవ మొదలైన జన్మలలో కూడా ప్రకాశించే నీ గొప్ప పరమ స్వభావాన్ని జ్ఞానులు ఎరుగుదురు. మూర్ఖులు దానిని ఎరుగక నిన్ను చిన్నచూపు చూస్తారు. స్వామీ, నీ జన్మలూ లీలలూ నిన్ను ప్రేమించేవారికి తమను తామే అర్పించుకుంటాయి.

శ్లోకం 51

మధ్యే విరించగిరిశం ప్రథమావతారః తత్సామ్యతః స్థగయితుం తవ చేత్స్వరూపమ్ ।కిం తే పరత్వపిశునైరిహ రంగధామన్సత్త్వప్రవర్తనకృపాపరిపాలనాద్యైః ॥

అర్థం

బ్రహ్మకూ శివునికీ మధ్య విష్ణువుగా వచ్చినది నీ మొదటి అవతారం. వారితో సమానునిగా కనిపించి నీ నిజ స్వభావాన్ని దాచాలనుకుంటే, శ్రీరంగనాథా, నీ ఆధిక్యాన్నే బయటపెట్టే సత్త్వం, దయ, రక్షణ వంటి గుణాలను ఎందుకు చూపుతావు?

శ్లోకం 52

మధుః కైటభశ్చేతి రోధం విధూయ త్రయీదివ్యచక్షుర్విధాతుర్విధాయ ।స్మరస్యంగ రంగింస్తురంగావతారః సమస్తం జగజ్జీవయిష్యస్యకస్మాత్ ॥

అర్థం

రంగా, గుర్రపు ముఖం గల హయగ్రీవునిగా నీవు మధుకైటభులనే అడ్డంకులను తరిమికొట్టి, బ్రహ్మకు అతని దివ్యనేత్రాలైన వేదాలను తిరిగి ఇచ్చిన సంగతి గుర్తుచేసుకో. ఆ విధంగా, నీకంటూ ఏ కారణమూ లేకుండానే, నీవు ప్రపంచమంతటికీ ప్రాణం పోశావు.

శ్లోకం 53

రంగధే తిమిరఘస్మరశీతస్వచ్ఛహంసతనురిందురివోద్యన్ ।వేదభాభిరనుజగ్రహిథాఽఽర్తాన్జ్ఞానయజ్ఞసుధయైవ సమృద్ధ్యన్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, హంస అవతారంలో నీవు చీకటిని మింగివేసే చల్లని, నిర్మలమైన చంద్రునిలా ఉదయించావు. వేదాల వెలుగుతో బాధపడుతున్న జీవులను అనుగ్రహించి, జ్ఞానయజ్ఞమనే అమృతంతో వారిని నింపావు.

శ్లోకం 54

వటదలమధిశయ్య రంగధామన్శయిత ఇవార్ణవతర్ణకః పదాబ్జమ్ ।అధిముఖముదరే జగంతి మాతుం నిదధిథ వైష్ణవభోగ్యలిప్సయా వా ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, సముద్రపు పసిబిడ్డలా నీవు మర్రి ఆకుపై పడుకొని, నీ పాదపద్మాన్ని నోటిలో పెట్టుకున్నావు. నీవు మింగిన లోకాలన్నీ నీ కడుపులో ఉన్నాయో లేదో కొలవడానికా? లేక నీ భక్తులు నీ పాదాలలో అనుభవించే మాధుర్యాన్ని రుచి చూడాలనుకున్నందుకా?

శ్లోకం 55

ఉన్మూల్యాహర మందరాద్రిమహినా తం సంబధానామునా దోర్భిశ్చంచలమాలికైశ్చ దధినిర్మాథం మథానాంబుధిమ్ ।శ్రీరంగేశ్వర చంద్రకౌస్తుభసుధాపూర్వం గృహాణేతి తే కుర్వాణస్య ఫలేగ్రహిర్హి కమలాలాభేన సర్వః శ్రమః ॥

అర్థం

'మందర పర్వతాన్ని పెకలించి తీసుకురండి, ఈ సర్పంతో దానిని కట్టండి, ఊగే మాలలున్న బాహువులతో పెరుగులా సముద్రాన్ని చిలకండి. శ్రీరంగనాథా, చంద్రుణ్ణీ, కౌస్తుభాన్నీ, అమృతాన్నీ, మిగిలినవాటినీ తీసుకో.' నీ ఈ శ్రమంతా నీవు శ్రీ మహాలక్ష్మిని గెలుచుకున్నప్పుడే ఫలించింది.

శ్లోకం 56

దేవీహస్తాంబుజేభ్యశ్చరణకిసలయే సంవహద్భ్యోఽపహృత్య ప్రత్యస్యానంతభోగం ఝటితి చలపుటే చక్షుషీ విస్తృణానః ।ఆక్షిప్యోరశ్చ లక్ష్మ్యాః స్తనకలశకనత్కుంకుమస్తోమపంకాద్దేవః శ్రీరంగధామా గజపతిఘుషితే వ్యాకులః స్తాత్పురో నః ॥

అర్థం

గజేంద్రుడు మొరపెట్టినప్పుడు, శ్రీరంగనాథుడు తన మృదువైన పాదాలను ఒత్తుతున్న దేవేరుల పద్మహస్తాల నుండి లాగివేసి, ఆదిశేషుని చుట్టలను విదిలించి, రెపరెపలాడే కళ్ళను వేగంగా తెరిచి, శ్రీ మహాలక్ష్మి కుంకుమ అలంకరించిన వక్షస్సు నుండి తన వక్షాన్ని విడిపించుకున్నాడు. కలవరపడిన ఆ స్వామి మా ఎదుట నిలుచుగాక.

శ్లోకం 57

అతంత్రితచమూపతిప్రహితహస్తమస్వీకృతప్రణీతమణిపాదుకం కిమితి చాకులాంతఃపురమ్ ।అవాహనపరిష్క్రియం పతగరాజమారోహతః కరిప్రవరబృంహితే భగవతస్త్వరాయై నమః ॥

అర్థం

అలసట ఎరుగని తన సేనాపతి విష్వక్సేనుడు అందించిన చేతిని ఆయన పట్టించుకోలేదు. తెచ్చిన రత్నాల పాదుకలను ధరించలేదు. ఆందోళనతో ఉన్న దేవేరులను 'ఏమైంది?' అని అడుగుతూ ఉండగానే వదిలి వెళ్ళాడు. పక్షిని సిద్ధం చేసేవరకు ఆగకుండా గరుత్మంతునిపైకి దూకాడు. గజేంద్రుడు మొరపెట్టినప్పుడు స్వామి చూపిన ఆ తొందరకు నమస్కారం.

శ్లోకం 58

యం పశ్యన్విశ్వధుర్యాం ధియమసకృదథో మంథరాం మన్యమానః హుంకారాస్ఫాలనాంఘ్రిప్రహతిభిరపి తం తార్క్ష్యమధ్యక్షిపస్త్వమ్ ।కించోదంచన్నుదస్థాస్తమథ గజపతేర్బృంహితే జృంభమాణే దేవ శ్రీరంగబంధో ప్రణమతి హి జనే కాందిశీకీ దశా తే ॥

అర్థం

గరుత్మంతుడు అందరి మనసులూ ఎరిగినవాడు, ఆలోచన కంటే వేగంగా ఎగిరేవాడు, అయినా అతడు నెమ్మదిగా వెళ్తున్నాడని నీకు అనిపించింది. అరుపులతో, చరుపులతో, తన్నులతో అతణ్ణి తొందరపెట్టావు. ఆపై గజేంద్రుని మొర పెరుగుతుండగా అతని మీద నుండి కిందకు దూకావు. దేవా, శ్రీరంగ బంధూ, భక్తుడు పిలిచినప్పుడు నీవు ఎటు పరుగెత్తాలో కూడా తెలియనంతగా తన్మయుడవైపోతావు.

శ్లోకం 59

శ్రీరంగేశయ శరణం మమాసి వాత్యావ్యాలోలత్కమలతటాకతాండవేన ।స్రగ్భూషాంబరమయథాయథం దధానః ధిఙ్మామిత్యనుగజగర్జమాజగంథ ॥

అర్థం

శ్రీరంగంలో పవళించే స్వామీ, నీవే నాకు శరణు. గజేంద్రుని మొరకు బదులిస్తూ, తుఫానులో అల్లకల్లోలమైన తామరకొలనులా, నీ మాలలూ ఆభరణాలూ వస్త్రాలూ అన్నీ చెదిరిపోయి, 'అయ్యో, నాకు సిగ్గుచేటు!' అని అరుస్తూ నీవు ఏనుగు దగ్గరికి పరుగెత్తావు.

శ్లోకం 60

మీనతనుస్త్వం నావి నిధాయ స్థిరచరపరికరమనుమను భగవన్ ।వేదసనాభిస్వోక్తివినోదైః అకలితలయభయలవమముమవహః ॥

అర్థం

స్వామీ, మత్స్యావతారంలో నీవు చరాచర జీవులన్నిటితో కూడిన నావను నీ కొమ్ముపై నిలిపావు. వేదాలకు దగ్గరగా ఉండే నీ సొంత మాటలతో ఆ ముని మనసును రంజింపజేస్తూ, ప్రళయ జలాల గురించి అతనికి కొంచెం కూడా భయం కలగకుండా అతణ్ణి మోసుకెళ్ళావు.

శ్లోకం 61

శ్రీనయనాభోద్భాసురదీర్ఘప్రవిపులసురుచిరశుచిశిశిరవపుః ।పక్షనిగీర్ణోద్గీర్ణమహాబ్ధిస్థలజలవిహరణరతగతిరచరః ॥

అర్థం

నీ మత్స్య రూపం పొడవైనది, విశాలమైనది, మనోహరమైనది, నిర్మలమైనది, చల్లనిది, శ్రీ మహాలక్ష్మి కన్నుల్లా ప్రకాశించేది. నీటిలోనూ నేలపైనా ఆడుకుంటూ, నీ రెక్కలతో మహాసముద్రాన్ని మింగుతూ ఉమ్మివేస్తూ నీవు ఆనందంగా తిరిగావు.

శ్లోకం 62

చకర్థ శ్రీరంగిన్నిఖిలజగదాధారకమఠో భవంధర్మాన్కూర్మః పునరమృతమంథాచలధరః ।జగంథ శ్రేయస్త్వం మరకతశిలాపీఠలలితో జలాదుద్యల్లక్ష్మీపదకిసలయన్యాససులభమ్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, కూర్మావతారంలో నీవు ప్రపంచమంతటినీ మోసి ధర్మాన్ని నెలకొల్పావు; అమృతం కోసం చిలకడానికి పర్వతాన్ని ఎత్తి పట్టుకున్నావు. మరకత ఆసనంపై మనోహరంగా ఉంటూ, శ్రీ మహాలక్ష్మి నీటి నుండి లేచి తన మృదువైన పాదాలను మోపడానికి సులభం చేశావు. ఈ విధంగా లోకానికి మేలు చేశావు.

శ్లోకం 63

హృది సురరిపోర్దంష్ట్రోత్ఖాతే క్షిపన్ప్రలయార్ణవం క్షితికుచతటీమర్చందైత్యాస్రకుంకుమచర్చయా ।స్ఫుటధుతసటాభ్రామ్యద్బ్రహ్మస్తవోన్ముఖబృంహితః శరణమసి మే రంగింస్త్వం మూలకోలతనుర్భవన్ ॥

అర్థం

ఆదివరాహంగా, నీ కోర దేవశత్రువు గుండెను చీల్చగా, ఆ గుండెలోకి ప్రళయ జలాలను విసిరావు. ఆ రాక్షసుని రక్తంతో కుంకుమలా భూమి వాలును అలంకరించావు; నీ జూలు విదిలించి బ్రహ్మ స్తోత్రాల వైపు ఆనందంగా ఘర్జించావు. శ్రీరంగనాథా, నీవే నాకు శరణు.

శ్లోకం 64

నృహరిదశయోః పశ్యన్నౌత్పత్తికం ఘటనాద్భుతం నరముత హరిం దృష్ట్వైకైకం సముద్విజతే జనః ।ఇతి కిల సితాక్షీరన్యాయేన సంగమితాంగకం స్ఫుటసటమహాదంష్ట్రం రంగేంద్రసింహముపాస్మహే ॥

అర్థం

జనులు కేవలం మనిషినో కేవలం సింహాన్నో చూస్తే భయపడతారు. అందుకే స్వామి పాలలో కలిపిన చక్కెరలా, ఆ రెండు రూపాలనూ అద్భుతమైన సహజ ఐక్యంలో కలిపాడు. ఎగిరే జూలుతో, పెద్ద కోరలతో ఉన్న శ్రీరంగ సింహాన్ని మేము ఆరాధిస్తాము.

శ్లోకం 65

ద్విషాణద్వేషోద్యన్నయనవనవహ్నిప్రశమనభ్రమల్లక్ష్మీవక్త్రప్రహితమధుగండూషసుషమైః ।నఖక్షుణ్ణారాతిక్షతజపటలైరాప్లుతసటాచ్ఛటాస్కంధో రుంధే దురితమిహ పుంస్పంచవదనః ॥

అర్థం

రాక్షసునిపై ద్వేషంతో ఆయన కళ్ళు మండిపోతుండగా, శ్రీ మహాలక్ష్మి దగ్గరకు వచ్చి, వాటిని చల్లార్చడానికి తన నోటి నుండి తియ్యని తాంబూల రసాన్ని వాటిపై చిలకరించింది. గోళ్ళతో చీల్చిన శత్రువు రక్తంతో ఆయన జూలూ భుజాలూ తడిసిపోయాయి. నరులలో పంచముఖుడైన ఆ నరసింహుడు మా పాపాలను అడ్డుకొనుగాక.

శ్లోకం 66

నఖాగ్రగ్రస్తేఽపి ద్విషతి నిజభక్తద్రుహి రుషః ప్రకర్షాద్విష్ణుత్వద్విగుణపరిణాహోత్కటతనుః ।విరుద్ధే వైయగ్రీసుఘటితసమానాధికరణే నృసింహత్వే బిభ్రద్వరద బిభరామాసిథ జగత్ ॥

అర్థం

నీ భక్తుని ద్వేషించిన శత్రువు అప్పటికే నీ గోళ్ళ పట్టులో ఉన్నప్పుడు కూడా, నీ కోపం ఎంత గొప్పదంటే నీ శరీరం విష్ణువుగా రెట్టింపు పరిమాణానికి ఉబ్బింది. వరదుడా, మనిషి సింహం అనే వ్యతిరేక స్వభావాలను ఒకే రూపంలో సులభంగా కలిపి ఉంచావు; ఆ విధంగా ప్రపంచాన్ని రక్షించావు.

శ్లోకం 67

దైత్యౌదార్యేంద్రయాచ్ఞావిహతిమపనయన్వామనోఽర్థీ త్వమాసీః విక్రాంతే పాదపద్మే త్రిజగదణుసమం పాంసులీకృత్య లిల్యే ।నాభీపద్మశ్చ మానక్షమమివ భువనగ్రామమన్యం సిసృక్షుః తస్థౌ రంగేంద్ర వృత్తే తవ జయముఖరో డిండిమస్తత్ర వేదః ॥

అర్థం

బలి ఔదార్యానికీ ఇంద్రుని యాచనకూ రెండింటికీ బదులివ్వడానికి నీవు వామనుడవై భిక్ష అడిగావు. నీవు అడుగు వేసినప్పుడు, నీ పాదపద్మం మూడు లోకాలనూ ధూళికణమంత చిన్నవిగా చేసింది. నీవు కొలవడానికి వీలుగా ఇతర లోకాలను సృష్టించడానికా అన్నట్లు నీ నాభిపద్మం సిద్ధంగా నిలిచింది. శ్రీరంగనాథా, ఆ సందర్భంలో వేదమే నీ విజయాన్ని బిగ్గరగా చాటే డప్పు అయింది.

శ్లోకం 68

భవాన్రామో భూత్వా పరశుపరికర్మా భృగుకులాదలావీద్భూపాలాన్పితృగణమతార్ప్సీత్తదసృజా ।భువో భారాక్రాంతం లఘు తలముపాచీకౢపదితి ద్విషాముగ్రంపశ్యోఽప్యనఘ మమ మాజీగణదఘమ్ ॥

అర్థం

నీవు భృగువంశంలో గొడ్డలి చేతబట్టిన పరశురాముడవయ్యావు. రాజులను నరికి, వారి రక్తంతో పితృదేవతలను తృప్తిపరచి, భారంతో కుంగిన భూమి బరువును తగ్గించావు. దోషరహితుడా, నీ శత్రువులను నీవు ఉగ్రంగా చూసినా, నా పాపాలను మాత్రం లెక్కించకు.

శ్లోకం 69

మనుజసమయం కృత్వా నాథావతేరిథ పద్మయా క్వచన విపినే సా చేదంతర్ధినర్మ వినిర్మమే ।కిమథ జలధిం బధ్వా రక్షో విధీశవరోద్ధతం బలిముఖకులోచ్ఛిష్టం కుర్వన్రిపుం నిరపత్రయః ॥

అర్థం

స్వామీ, నీవు శ్రీ మహాలక్ష్మితో కలిసి మనిషిగా జన్మించావు. ఆమె అప్పుడు అడవిలో దాగుడుమూతల ఆట ఆడితే, సముద్రానికి వారధి కట్టి, బ్రహ్మ శివుల వరాలతో గర్వించిన రాక్షసుణ్ణి వానరుల ఎంగిలిగా వదిలివేయడం నీకు తగునా? నీకు సిగ్గనిపించలేదా?

శ్లోకం 70

యద్ద్యూతే విజయాపదానగణనా కాలింగదంతాంకురైః యద్విశ్లేషలవోఽపి కాలియభువే కోలాహలాయాభవత్ ।దూత్యేనాపి చ యస్య గోపవనితాః కృష్ణాగసాం వ్యస్మరంతం త్వాం క్షేమకృషీవలం హలధరం రంగేశ భక్తాస్మహే ॥

అర్థం

పాచికల ఆటలో నీవు కళింగ రాజు పళ్ళు రాల్చి నీ విజయాలను లెక్కపెట్టావు. నీ నుండి కొద్దిసేపు విడిపోయినా కాళీయుని వారిలో కలకలం రేగింది. నీ దూతకార్యం ద్వారా గోపికలు కృష్ణుని దోషాలను మరచిపోయారు. శ్రీరంగనాథా, శ్రేయస్సును తెచ్చే నాగలిధారి బలరామునిగా నిన్ను ఆరాధిస్తాము.

శ్లోకం 71

ఆకంఠవారిభరమంథరమేఘదేశ్యం పీతాంబరం కమలలోచనపంచహేతి ।బ్రహ్మ స్తనంధయమయాచత దేవకీ త్వాం శ్రీరంగకాంత సుతకామ్యతి కాఽపరైవమ్ ॥

అర్థం

నీటి బరువుతో మందగించిన మేఘంలా నల్లనివాడై, పచ్చని పట్టు ధరించి, తామరకన్నులతో, ఐదు ఆయుధాలు ధరించి, బ్రహ్మమే పాలు తాగే పసిబిడ్డ అయింది. దేవకి నిన్ను సరిగ్గా ఇదే అడిగింది. శ్రీరంగ ప్రియా, ఈ విధంగా కొడుకు కోసం తపించిన మరో స్త్రీ ఎవరు?

శ్లోకం 72

శైలోఽగ్నిశ్చ జలాంబభూవ మునయో మూఢాంబభూవుర్జడాః ప్రాజ్ఞామాసురగాస్సగోపమమృతామాసుర్మహాశీవిషాః ।గోవ్యాఘ్రాస్సహజాంబభూవురపరే త్వన్యాంబభూవుః ప్రభో త్వం తేష్వన్యతమాంబభూవిథ భవద్వేణుక్వణోన్మాథనే ॥

అర్థం

నీవు వేణువు ఊదినప్పుడు, రాళ్ళూ అగ్నీ నీరుగా మారాయి, మునులు మైకంలో పడ్డారు, జడపదార్థాలు జ్ఞానవంతమయ్యాయి. పాములు గోపాలులకు అమృతమయ్యాయి, ఆవులూ పులులూ సోదరులయ్యాయి, మిగిలిన అందరూ పూర్తిగా వేరేలా మారిపోయారు. స్వామీ, నీవు కూడా నీ సంగీతంలో తన్మయుడవై వారిలో ఒకడివయ్యావు.

శ్లోకం 73

కల్కితనుర్ధరణీం లఘయిష్యన్కలికలుషాన్విలునాసి పురా త్వమ్ ।రంగనికేత లునీహి లునీహీత్యఖిలమరుంతుదమద్య లునీహి ॥

అర్థం

కల్కిగా నీవు ఒకనాడు భూభారాన్ని తగ్గించి కలి దుష్టత్వాలను నరికివేస్తావు. శ్రీరంగంలో నివసించే స్వామీ, ఎందుకు ఆగడం? 'నరుకు, నరుకు!' అంటూ బాధించే ప్రతిదాన్నీ ఈ రోజే నరికివేయి.

శ్లోకం 74

ఆస్తాం తే గుణరాశివద్గుణపరీవాహాత్మనాం జన్మనాం సంఖ్యా భౌమనికేతనేష్వపి కుటీకుంజేషు రంగేశ్వర ।అర్చ్యస్సర్వసహిష్ణురర్చకపరాధీనాఖిలాత్మస్థితిః ప్రీణీషే హృదయాలుభిస్తవ తతశ్శీలాజ్జడీభూయతే ॥

అర్థం

నీ గుణాలంత అసంఖ్యాకమైనవీ, వాటితో పొంగిపొర్లేవీ అయిన నీ అవతారాలు అలా ఉండనీ. శ్రీరంగనాథా, భూమిపై ఆలయాలలోనూ, చిన్న గుడిసెలలోనూ, తోపులలోనూ కూడా నీవు అర్చారూపంగా ఆరాధించబడతావు. నీవు అన్నిటినీ సహిస్తావు, నీ సమస్త ఉనికినీ నీ అర్చకుల చేతుల్లో పెడతావు, ప్రేమగల హృదయాలతో సంతోషిస్తావు. అందుకే నీ సౌలభ్యం మమ్మల్ని ఆశ్చర్యంతో నిస్సహాయులను చేస్తుంది.

శ్లోకం 75

శ్రీమద్వ్యోమ నసీమ వాఙ్మనసయోస్సర్వేఽవతారాః క్వచిత్కాలే విశ్వజనీనమేతదితిధీః శ్రీరంగధామన్యథ ।ఆర్తస్వాగతికైఃకృపాకలుషితైరాలోకితైరార్ద్రయన్విశ్వత్రాణవిమర్శనస్ఖలితయా నిద్రాసి జాగర్యయా ॥

అర్థం

నీ దివ్యమైన పరమపదం మాటకూ ఆలోచనకూ అతీతమైనది; నీ అవతారాలు కొన్ని కాలాలలో మాత్రమే జరిగాయి. 'ఈ రూపం సమస్త లోకానికీ మేలు కోసం' అని భావించి నీవు శ్రీరంగంలో పవళించావు. బాధపడేవారిని ఆహ్వానించే, కరుణతో తడిసిన చూపులతో మమ్మల్ని కరిగిస్తావు. లోకాన్ని ఎలా రక్షించాలనే ఆలోచనలో మునిగిన మేల్కొలుపుతో నీవు నిద్రిస్తావు.

శ్లోకం 76

సర్గాభ్యాసవిశాలయా నిజధియా జానన్ననంతేశయం భారత్యా సహధర్మచారరతయా స్వాధీనసంకీర్తనః ।కల్పానేవ బహూన్కమండలుగలద్గంగాప్లుతోఽపూజయద్బ్రహ్మా త్వాం ముఖలోచనాంజలిపుటైః పద్మైరివాఽఽవర్జితైః ॥

అర్థం

సృష్టి చేయడంలో అభ్యాసంతో జ్ఞానం విశాలమైన బ్రహ్మ, ఆదిశేషునిపై పవళించేవానిగా నిన్ను ఎరిగాడు. తన ధర్మపత్ని సరస్వతితో కలిసి, అతడు నిన్ను మనసారా స్తుతించాడు. తన కమండలం నుండి ప్రవహించే గంగలో తడుస్తూ, అనేక యుగాల పాటు తన ముఖాలనూ కళ్ళనూ ముకుళించిన చేతులనూ తామరపూలవలె సమర్పిస్తూ నిన్ను ఆరాధించాడు.

శ్లోకం 77

మనుకులమహీపాలవ్యానమ్రమౌలిపరంపరామణిమకరికారోచిర్నీరాజితాంఘ్రిసరోరుహః ।స్వయమథ విభో స్వేన శ్రీరంగధామని మైథిలీరమణవపుషా స్వార్హాణ్యారాధనాన్యసి లంభితః ॥

అర్థం

స్వామీ, మనువంశ రాజుల వంగిన కిరీటాలలోని మత్స్యాకార రత్నాల కాంతి నీ పాదపద్మాల ముందు దీపాల్లా ఊగింది. ఆ తరువాత శ్రీరంగంలో, సీతాప్రియుడైన శ్రీరాముడనే నీ సొంత రూపం ద్వారా నీకు తగిన పూజను నీవే స్వీకరించావు.

శ్లోకం 78

మన్వన్వవాయే ద్రుహిణే చ ధన్యే విభీషణేనైవ పురస్కృతేన ।గుణైర్దరిద్రాణమిమం జనం త్వం మధ్యేసరిన్నాథ సుఖాకరోషి ॥

అర్థం

నీవు మనువంశాన్నీ, పూజ్యుడైన బ్రహ్మను కూడా దాటి, విభీషణుణ్ణి గౌరవించావు. నదుల నడుమ నివసించే స్వామీ, ఈ విధంగా ఏ సద్గుణమూ లేని నా వంటివారికి నీవు ఆనందాన్ని ఇస్తావు.

శ్లోకం 79

తేజః పరం తత్సవితుర్వరేణ్యం ధామ్నా పరేణాప్రణఖాత్సువర్ణమ్ ।త్వాం పుండరీకేక్షణమామనంతి శ్రీరంగనాథం తముపాసిషీయ ॥

అర్థం

సూర్యుని పరమమైన, పూజ్యమైన కాంతి గురించి, తల నుండి గోటి వరకు బంగారమై, తామరవంటి కన్నులు గల బంగారు పురుషుని గురించి వేదాలు చెబుతాయి. అవి నిన్నే ఉద్దేశిస్తాయి. ఆ శ్రీ రంగనాథుని నేను ఆరాధింతునుగాక.

శ్లోకం 80

ఆత్మాఽస్య గంతుః పరితస్థుషశ్చ మిత్రస్య చక్షుర్వరుణస్య చాగ్నేః ।లక్ష్మ్యా సహౌత్పత్తికగాఢబంధం పశ్యేమ రంగే శరదశ్శతం త్వామ్ ॥

అర్థం

నీవు చరించే వాటికీ నిలిచి ఉండే వాటికీ ఆత్మవు; మిత్రుడు, వరుణుడు, అగ్నికి కన్నువు; శ్రీ మహాలక్ష్మి లోతైన సహజ బంధంతో నీతో కలిసి ఉంది. వంద శరత్తుల పాటు మేము నిన్ను శ్రీరంగంలో దర్శింతుముగాక.

శ్లోకం 81

యస్యాస్మి పత్యుర్న తమంతరేమి శ్రీరంగతుంగాయతనే శయానమ్ ।స్వభావదాస్యేన చ యోఽహమస్మి స సన్యజే జ్ఞానమయైర్మఖైస్తమ్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగపు ఉన్నతమైన ఆలయంలో పవళించే స్వామికి నేను దాసుడను; ఆయన నుండి నేను ఎన్నడూ విడిపోను. స్వభావం చేత ఆయన దాసుడనైన నేను, జ్ఞానమయమైన యజ్ఞాలతో ఆయనను ఆరాధిస్తాను.

శ్లోకం 82

ఆయుః ప్రజానామమృతం సురాణాం రంగేశ్వరం త్వాం శరణం ప్రపద్యే ।మాం బ్రహ్మణేఽస్మై మహసే తదర్థం ప్రత్యంచమేనం యునజై పరస్మై ॥

అర్థం

నీవు సమస్త జీవులకూ ప్రాణం, దేవతలకు అమృతం. శ్రీరంగనాథా, నేను నిన్ను శరణు పొందుతున్నాను. నీ కోసమే నన్ను, ఈ అంతరాత్మను, మహత్తైన పరబ్రహ్మమైన నీకు సమర్పిస్తున్నాను.

శ్లోకం 83

ఆర్తిం తితీర్షురథ రంగపతే ధనాయనాత్మంభరిర్వివిదిషుర్నిజదాస్యకామ్యన్ ।జ్ఞానీత్యమూన్సమమథాస్సమమత్యుదారాన్గీతాసు దేవ భవదాశ్రయణోపకారాన్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, గీతలో నిన్ను చేరే నలుగురినీ నీవు ఉదారులుగా కీర్తించావు: ఉపశమనం కోరే ఆర్తుడు, సంపదను కోరేవాడు, తన ఆత్మను కోరేవాడు, నీకు సేవ చేయడానికే తపించే జ్ఞాని. నీ దగ్గరకు రావడం ద్వారా నీకు ఉపకారం చేసినవారిగా వారిని సమానంగా లెక్కించావు.

శ్లోకం 84

నిత్యం కామ్యం పరమపి కతిచిత్త్వయ్యధ్యాత్మస్వమతిభిరమమాః ।న్యస్యాసంగా విదధతి విహితం శ్రీరంగేందో విదధతి న చ తే ॥

అర్థం

శ్రీరంగ చంద్రా, స్వార్థమూ ఆసక్తీ లేని, సరైన అవగాహన గల కొందరు తమ నిత్య, నైమిత్తిక, కామ్య కర్మలన్నిటినీ నీకు అర్పించి, శాస్త్రం విధించినట్లు చేస్తారు. అయినా వారు నిజానికి వాటిని తమ కోసం అసలు చేయరు.

శ్లోకం 85

ప్రత్యంచం స్వం పంచవింశం పరాచః సంచక్షాణాస్తత్త్వరాశేర్వివిచ్య ।యుంజానాశ్చర్తంభరాయాం స్వబుద్ధౌ స్వం వా త్వాం వా రంగనాథాఽఽప్నువంతి ॥

అర్థం

కొందరు ఇరవై ఐదవ తత్త్వమైన తమ అంతరాత్మను బాహ్య వస్తు సముదాయం నుండి వేరు చేసి దానిని స్పష్టంగా చూస్తారు. సత్యాన్ని మాత్రమే పట్టుకునే మనసులో దానిని నిలిపి, ఓ రంగనాథా, వారు తమ ఆత్మనో నిన్నో చేరుకుంటారు.

శ్లోకం 86

అథ మృదితకషాయాః కేచిదాజానదాస్యత్వరితశిథిలచిత్తాః కీర్తిచింతానమస్యాః ।విదధతి నను పారం భక్తినిఘ్నా లభంతే త్వయి కిల తతమే త్వం తేషు రంగేంద్ర కిం తత్ ॥

అర్థం

మరికొందరు, మలినాలు అరిగిపోయి, తమ స్వభావమే అయిన సేవతో హృదయాలు కరిగి నీ వైపు పరుగెత్తగా, నీ కీర్తిని పాడుతూ, నిన్ను తలచుకుంటూ, నీకు నమస్కరిస్తూ తమ రోజులు గడుపుతారు. భక్తిలో మునిగి, వారు ఆవలి తీరమైన నిన్ను చేరుకుంటారు. శ్రీరంగనాథా, వారు నీకు చెందినదానికంటే నీవే వారికి ఎక్కువగా చెందుతావని వారు అంటారు. దాని గురించి ఏమి చెప్పగలం?

శ్లోకం 87

ఉపాదత్తే సత్తాస్థితినియమనాద్యైశ్చిదచితౌ స్వముద్దిశ్య శ్రీమానితి వదతి వాగౌపనిషదీ ।ఉపాయోపేయత్వే తదిహ తవ తత్త్వం న తు గుణౌ అతస్త్వాం శ్రీరంగేశయ శరణమవ్యాజమభజమ్ ॥

అర్థం

శ్రీతో కూడిన స్వామి చేతనాచేతనాలను వాటి ఉనికి, ఆధారం, నియమనం ద్వారా, అంతా తన ప్రయోజనం కోసమే పట్టుకొని ఉంటాడని ఉపనిషత్తులు చెబుతాయి. కాబట్టి ఉపాయమూ ఉపేయమూ కావడం నీ స్వరూపమే, కేవలం నీకున్న ఒక గుణం కాదు. అందుకే, శ్రీరంగంలో పవళించే స్వామీ, నేను మరే ఉద్దేశమూ లేకుండా నిన్ను శరణు పొందాను.

శ్లోకం 88

పటునైకవరాటికేవ కౢప్తా స్థలయోః కాకణికాసువర్ణకోట్యోః ।భవమోక్షణయోస్త్వయైవ జంతుః క్రియతే రంగనిధే త్వమేవ పాహి ॥

అర్థం

తెలివైన పాలకుడు ఒక్క గవ్వకు ఒకచోట రాగి నాణెం విలువనూ, మరోచోట కోటి బంగారు నాణేల విలువనూ నిర్ణయించగలడు. అదే విధంగా, శ్రీరంగ నిధీ, ఒక జీవుడు బంధంలో ఉండాలో ముక్తుడు కావాలో నీవొక్కడివే నిర్ణయిస్తావు. కాబట్టి నీవొక్కడివే నన్ను రక్షించాలి.

శ్లోకం 89

జ్ఞానక్రియాభజనసంపదకించనోఽహమిచ్ఛాధికారశకనానుశయానభిజ్ఞః ।రంగేశ పూర్ణవృజినశ్శరణం భవేతి మౌఖ్యాద్బ్రవీమి మనసా విషయాకులేన ॥

అర్థం

నాకు జ్ఞానమనే, కర్మమనే, భక్తి అనే సంపద ఏదీ లేదు. కోరిక, అర్హత, సామర్థ్యం, పశ్చాత్తాపం కూడా నాకు తెలియవు. శ్రీరంగనాథా, నేను పాపాలతో నిండినవాణ్ణి; నా మనసు ఇంకా ఇంద్రియ విషయాలతో కలత చెందుతుండగా, 'నాకు శరణు కా' అని నోటితో మాత్రమే అంటున్నాను.

శ్లోకం 90

త్వయి సతి పురుషార్థే మత్పరే చాహమాత్మక్షయకరకుహనార్థాంఛ్రద్దధద్రంగచంద్ర ।జనమఖిలమహంయుర్వంచయామి త్వదాత్మప్రతిమభవదనన్యజ్ఞానివద్దేశికస్సన్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగ చంద్రా, నీవే జీవిత లక్ష్యం, నీవు నన్ను పూర్తిగా చూసుకుంటావు. అయినా నేను ఆత్మను నాశనం చేసే మోసపూరిత విషయాలపై నమ్మకం పెట్టుకుంటాను. అహంకారంతో నిండి, నీకే చెందిన, నీ సొంత ఆత్మ వంటి జ్ఞానులైన భక్తుల వంటివాడినైనట్లు, గురువుగా నటిస్తూ నేను సమస్త లోకాన్నీ మోసం చేస్తున్నాను.

శ్లోకం 91

అతిక్రామన్నాజ్ఞాం తవ విధినిషేధేషు భవతేఽప్యభిద్రుహ్యన్వాగ్ధీకృతిభిరపి భక్తాయ సతతమ్ ।అజానన్జానన్వా భవదసహనీయాగసి రతః సహిష్ణుత్వాద్రంగప్రవణ తవ మాభూవమభరః ॥

అర్థం

చేయవలసినవీ మానవలసినవీ అనే నీ ఆజ్ఞలను నేను దాటుతాను. మాటతో, మనసుతో, చేతతో నిన్నూ నీ భక్తులనూ బాధిస్తాను. తెలిసీ తెలియకా నీవు సహించలేని అపచారాలను చేస్తూనే ఉంటాను. శ్రీరంగ ప్రియా, నీ ఓర్పు వల్లనే నేను నీకు మోయలేనంత భారం కాలేదు.

శ్లోకం 92

ప్రకుపితభుజగఫణానామివ విషయాణామహం ఛాయామ్ ।సతి తవ భుజసురవిటపిప్రచ్ఛాయే రంగజీవిత భజామి ॥

అర్థం

కల్పవృక్షాల వంటి నీ బాహువుల చల్లని నీడ నా కోసం ఉంది. అయినా, శ్రీరంగ జీవనమా, నేను కోపంతో ఉన్న నాగుపాముల పడగల వంటి ఇంద్రియ సుఖాల నీడలో ఆశ్రయం వెదుకుతున్నాను.

శ్లోకం 93

త్వత్సర్వశక్తేరధికాఽస్మదాదేః కీటస్య శక్తిర్బత రంగబంధో ।యత్త్వత్కృపామప్యతి కోశకారన్యాయాదసౌ నశ్యతి జీవనాశమ్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగ బంధూ, నా వంటి పురుగు శక్తి నీ సర్వశక్తి కంటే గొప్పదిగా కనిపిస్తోంది. తన సొంత గూటిలో చిక్కుకున్న పట్టుపురుగులా, నేను నీ దయ నుండి కూడా తప్పించుకొని నన్ను నేనే నాశనం చేసుకుంటున్నాను.

శ్లోకం 94

శ్రీరంగేశ త్వద్గుణానామివాస్మద్దోషాణాం కః పారదృశ్వా యతోఽహమ్ ।ఓఘే మోఘోదన్యవత్త్వద్గుణానాం తృష్ణాపూరం వర్షతాం నాస్మి పాత్రమ్ ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, నీ గుణాలకు అంతు ఎవరూ కనుగొనలేనట్లే, నా దోషాలకు అంతు కూడా ఎవరూ కనుగొనలేరు. వరద మధ్యలో ఉండి కూడా దాహంతో ఉండేవానిలా, నా దాహాన్ని తీర్చవలసిన నీ గుణాల వర్షానికి నేను తగిన పాత్రను కాను.

శ్లోకం 95

త్వం చేన్మనుష్యాదిషు జాయమానః తత్కర్మపాకం కృపయోపభుంక్షే ।శ్రీరంగశాయిన్కుశలేతరాభ్యాం భూయోఽభిభూయేమహి కస్య హేతోః ॥

అర్థం

కరుణతో నీవు మనుషుల మధ్యా ఇతర జీవుల మధ్యా జన్మించి, వారి కర్మఫలాలను అనుభవిస్తావు. అలా అయితే, శ్రీరంగంలో పవళించే స్వామీ, మేము మా పుణ్యపాప కర్మలచే మళ్ళీ మళ్ళీ ఎందుకు ముంచబడాలి?

శ్లోకం 96

క్షమా సాపరధేఽనుతాపిన్యుపేయా కథం సాపరాధేఽపి దృప్తే మయి స్యాత్ ।తథాఽప్యత్ర రంగాధినాథానుతాపవ్యపాయం క్షమేతాతివేలా క్షమా తే ॥

అర్థం

క్షమ పశ్చాత్తాపపడే అపరాధి కోసం ఉద్దేశించబడింది. అపరాధం చేస్తూ గర్వించే నన్ను అది ఎలా చేరుతుంది? అయినా, శ్రీరంగనాథా, నీ అపారమైన క్షమ నా పశ్చాత్తాప రాహిత్యాన్ని కూడా పట్టించుకోకుండా ఉండుగాక.

శ్లోకం 97

బలిభుజి శిశుపాలే తాదృగాగస్కరే వా గుణలవసహవాసాత్త్వత్క్షమా సంకుచంతీ ।మయి గుణపరమాణూదంతచింతానభిజ్ఞే విహరతు వరదాసౌ సర్వదా సార్వభౌమీ ॥

అర్థం

నా వంటి పాపులైన కాకాసురుని విషయంలోనూ శిశుపాలుని విషయంలోనూ నీ క్షమ కుంచించుకుపోయింది, ఎందుకంటే వారికి కనీసం కొంచెం సద్గుణమైనా ఉంది. వరదుడా, అతి చిన్న సద్గుణం గురించి కూడా విననైనా వినని నాపై అదే క్షమ ఎల్లప్పుడూ స్వేచ్ఛగా ఏలుగాక.

శ్లోకం 98

దయా పరవ్యసనహరా భవవ్యథా సుఖాయతే మమ తదహం దయాతిగః ।తథాఽప్యసౌ సుఖయతి దుఃఖమిత్యతః దయస్వ మాం గుణమయ రంగమందిర ॥

అర్థం

దయ ఇతరుల దుఃఖాన్ని తొలగిస్తుంది, కానీ సంసార బాధ నాకు సుఖంగా అనిపిస్తుంది, కాబట్టి నేను దయకు అందనివాడను. అయినా దుఃఖం దుఃఖమేనని దయ చూపిస్తుంది కూడా. కాబట్టి, సద్గుణ పూర్ణుడవైన శ్రీరంగనాథా, నాపై దయ చూపు.

శ్లోకం 99

గర్భజన్మజరామృతిక్లేశకర్మషడూర్మిగః ।శ్వేవ దేవవషట్కృతం త్వాం శ్రియోఽర్హమకామయే ॥

అర్థం

గర్భం, జన్మ, ముసలితనం, మరణం, దుఃఖం, కర్మ అనే ఆరు అలలచే ఎగరవేయబడుతూ కూడా, శ్రీ మహాలక్ష్మికి మాత్రమే తగిన నిన్ను నేను కోరుకుంటున్నాను. ఇది దేవతలకు ఉద్దేశించిన హవిస్సును కుక్క కోరుకున్నట్లుంది.

శ్లోకం 100

అనుకృత్య పూర్వపుంసః రంగనిధే వినయడంభతోఽముష్మాత్ ।శున ఇవ మమ వరమృద్ధేః ఉపభోగస్త్వద్వితీర్ణాయాః ॥

అర్థం

శ్రీరంగ నిధీ, నా ఈ వినయమంతా గొప్ప పెద్దలను అనుకరించడం మాత్రమే కావచ్చు. అది కేవలం ప్రదర్శన అయితే, నీవు ఇచ్చే సంపదను నేను అనుభవించడం కుక్క అనుభవం కంటే మేలైనది కాదు.

శ్లోకం 101

సకృత్ప్రపన్నాయ తవాహమస్మీత్యాయాచతే చాభయదీక్షమాణమ్ ।త్వామప్యపాస్యాహమహంభవామి రంగేశ విస్రంభవివేకరేకాత్ ॥

అర్థం

ఒక్కసారైనా శరణాగతి చేసి 'నేను నీవాడను' అని వేడుకొనే ఎవరికైనా అభయం ఇస్తానని నీవు వ్రతం పూనావు. శ్రీరంగనాథా, అయినా విశ్వాసమూ అవగాహనా లేని నేను, నిన్ను కూడా పక్కన పెట్టి నా సొంత 'నేను'లోనే చిక్కుకుపోయాను.

శ్లోకం 102

తవ భరోఽహమకారిషి ధార్మికైః శరణమిత్యపి వాచముదైరిరమ్ ।ఇతి ససాక్షికయన్నిదమద్య మాం కురు భరం తవ రంగధురంధర ॥

అర్థం

ధర్మాత్ములైన పెద్దలు నన్ను నీ భారంగా నీ సంరక్షణలో ఉంచారు; నేను కూడా 'నీవే నాకు శరణు' అనే మాటలు పలికాను. వీటినే సాక్షులుగా పెట్టుకొని, సమస్త భారాలనూ మోసే శ్రీరంగనాథా, ఈ రోజే నన్ను నీ భారంగా చేసుకో.

శ్లోకం 103

దయాఽన్యేషాం దుఃఖాప్రసహనమనన్యోఽసి సకలైః దయాలుస్త్వం నాతః ప్రణమదపరాధానవిదుషః ।క్షమా తే రంగేందో భవతి న తరాం నాథ న తమాం తవౌదార్యం యస్మాత్తవ విభవమర్థిస్వమమథాః ॥

అర్థం

దయ అంటే ఇతరుల దుఃఖాన్ని సహించలేకపోవడం; కానీ నీకు ఎవరూ ఇతరులు కారు, కాబట్టి ఆ అర్థంలో నీవు దయాళుడవు కావు. నీకు నమస్కరించేవారి దోషాలు కూడా నీకు తెలియవు, కాబట్టి, శ్రీరంగ చంద్రా, నీవు నిజానికి క్షమాశీలుడవూ కావు. నీవు ఇచ్చే సంపద అడిగేవానిదే అని నీవు భావిస్తావు కాబట్టి, నీవు ఉదారుడవూ కావు.

శ్లోకం 104

గుణతుంగతయా తవ రంగపతే భృశనిమ్నమిమం జనమున్నమయ ।యదపేక్ష్యమపేక్షితురస్య హి తత్పరిపూరణమీశితురీశ్వరతా ॥

అర్థం

శ్రీరంగనాథా, నీ గుణాల ఔన్నత్యంతో, చాలా లోతుకు కుంగిపోయిన ఈ వ్యక్తిని పైకి లేపు. అవసరంలో ఉన్నవాడు అడిగినదాన్ని పూర్తిగా ఇవ్వడమే ప్రభువు ప్రభుత్వానికి నిజమైన గుర్తు.

శ్లోకం 105

త్వం మీనపానీయనయేన కర్మధీభక్తివైరాగ్యజుషో బిభర్షి ।రంగేశ మాం పాసి మితంపచం యత్పానీయశాలం మరుభూషు తత్స్యాత్ ॥

అర్థం

కర్మ, జ్ఞాన, భక్తి, వైరాగ్య మార్గాలను అనుసరించేవారిని ఆదుకోవడం చేపలకు నీళ్ళు ఇచ్చినట్లు. శ్రీరంగనాథా, ఏమీ లేని నన్ను నీవు రక్షిస్తే, అది ఎడారిలో చలివేంద్రం ఏర్పాటు చేసినట్లు.

పూర్వ శతకం →

పాఠాన్ని prapatti.com, sanskritdocuments.org, sadagopan.org, Stotra Mala (1949) తో శ్లోకం శ్లోకంగా సరిచూశాము. అర్థాలు పాఠకుడికి సహాయంగా ఇచ్చిన సరళమైనవి; పఠనాన్ని అధ్యాపకుల దగ్గర నేర్చుకోండి.

ఇవి పాఠకులకు సహాయపడే చిన్న పరిచయాలు; ఈ గ్రంథాలను తమ ఆచార్యుల వద్ద అధ్యయనం చేయడమే ఉత్తమం.

ఈ గ్రంథం గురించి శ్రీ పాదుకను అడగండి →

← శ్రీ రంగరాజ స్తవం